Zabytki Pasłęka

(w opracowaniu)

Zabytki Pasłęka

„Zgodnie z obowiązującą ustawą z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami zabytek to nieruchomość lub rzecz ruchoma, ich część lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową (art. 3 pkt. 1).

W myśl art. 6 ust. 1 pkt. 1 ochronie i opiece podlegają, bez względu na stan zachowania zabytki nieruchome, będące w szczególności:
a. krajobrazami kulturowymi,
b. układami urbanistycznymi, ruralistycznymi i zespołami budowlanymi,
c. działami architektury i budownictwa,
d. działami budownictwa obronnego,
e. obiektami techniki, a zwłaszcza kopalniami, hutami, elektrowniami i innymi zakładami przemysłowymi,
f. cmentarzami,
g. parkami, ogrodami i innymi formami zaprojektowanej zieleni,
h. miejscami upamiętniającymi wydarzenia historyczne bądź działalność wybitnych osobistości lub instytucji.
Ochronie mogą podlegać również nazwy geograficzne, historyczne lub tradycyjne nazwy obiektu budowlanego, placu, ulicy lub jednostki osadniczej (art. 6 ust. 2).

Do rejestru zabytków wpisuje się zabytek nieruchomy na podstawie decyzji wydanej przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z urzędu bądź na wniosek właściciela zabytku nieruchomego lub użytkownika wieczystego gruntu, na którym znajduje się zabytek nieruchomy. Do rejestru może być również wpisane otoczenie zabytku wpisanego do rejestru zabytków, a także jego nazwa geograficzna, historyczna lub tradycyjna  (art. 8, 9 pkt. 1, 2).

W Dziale Ewidencji i Rejestru Zabytków NID gromadzone są decyzje o wpisie do rejestru zabytków z terenu całego kraju, do dostarczenia których zobligowani są Wojewódzcy Konserwatorzy.”

Wykaz zabytków Pasłęka znajdujących się w Rejestrze Zabytków.

 

Gotycki kościół św. Bartłomieja

historia
kościół par. p.w. św. Bartłomieja, ul. Chrobrego, k. XIII-XIX, nr rej.: P/40 z 10.10.1956

Architektura: gotyk ceglany ściany, prostokątna wieża (regotyk), przypory, rozeta, portal, czytaj więcej …

Wyposażenie: okucia drzwiowe z XV wieku, płyty nagrobkowe, dwie pary lichtarzy, kamienna chrzcielnica na wodę święconą z XVI wieku, ołtarz główny i ambona z lat 1687-90, organy i dzwon z 1717 roku.

Historia: Obecny kościół św. Bartłomieja w Pasłęku został zbudowany w pierwszych latach XIV wieku. Pierwsza wzmianka historyczna o proboszczu Pasłęka, którym jest Teodoryk Dietrich pochodzi z roku 1282, a w 1298 Wielki Mistrz Zakonny Meinchard z Querfurtu przyznaje parafii 4 włóki i plac pod budowę nowego kościoła. Najstarszą częścią kościoła jest prezbiterium (grubość ścian 1,5m), w nawach bocznych 1,3m a wieży 2,8m.

Zamek krzyżacki z XIV wieku

zamek
zamek, ul. św. Wojciecha, k. XIIV-XVI, nr rej.: P/41 z 10.10.1956 i z 10.10.1961

Architektura: średniowieczny zamek w trakcie wojny polsko-krzyżackiej w 1520 r. został zniszczony i rozebrany do fundamentów,  a jego przebudowa trwała do roku 1578 : dobudowano dwa skrzydła, tworząc zamknięty czworobok, zaś wieżom nadano kształt okrągły nadając dla zamku typowy renesansowy wygląd. Dziś zachowuje oryginalne cechy jedynie na poziomie piwnic oraz w jednym, zrekonstruowanym pomieszczeniu administrowanym przez Urząd Miasta, gdzie odtworzono sklepienie krzyżowe oraz gotyckie filary. Najwyższy poziom piwniczny to dawny parter zamku, ponieważ w wieku XIX wieku podniesiono poziom dziedzińca o 3 metry. W 1945 r. zamek został spalony przez żołnierzy Armii Czerwonej. Odbudowany w latach 1968-75.

Wyposażenie: brak oryginalnego wyposażenia,  stanowi obecnie siedzibę władz miejskich, biblioteki oraz Pasłęckiego Ośrodka Kultury. 

Historia: Zamek krzyżacki w Pasłęku (hus Paslok, castrum Paslok) wzmiankowany był po raz pierwszy w 1267 roku, a następnie w latach 1285, 1297, 1308 i 1310. Później nazwa miasta przeszła także na zamek i w 1317 roku nazywano go „husz Holland”. Początkowo był z pewnością budowlą drewniano- ziemną, otoczoną fosą. Przed połową XIV w. wzniesiono tutaj zamek murowany. Czytaj więcej …

Średniowieczne mury obronne

mury
pozostałości obwarowań miejskich, XIV, XVIII, nr rej.: P/43 z 10.10.1956

Architektura: gotycka, ceglana  architektura obronna. Mury, o długości ok. 1200 metrów zbudowano w pierwszej połowie XIV wieku biegną po obwodzie nieregularnego wieloboku, łączącego się w północno-wschodnim narożniku z murami obronnymi zamku. Górne, licowe partie miejskich fortyfikacji zostały zbudowane z cegły w wątku wendyjskim, natomiast partie fundamentowe z powszechnie dostępnych kamieni granitowych. Dawniej zwieńczenie muru stanowił zadaszony ganek strażniczy. Obwód fortyfikacji był wzmocniony licznymi basztami: Tłuszczową od zachodu, Prochową od północy i basztą Biały Płaszcz od południa. Do miasta prowadziły trzy bramy: Garncarska, Kamienna i Młyńska.

Stan obecny: zachowane na znacznej długości obwodu, ale miejscami są obniżone i w fatalnym stanie. Dobrze jest  zachowana Brama Kamienna w południowo – zachodniej części miasta i odbudowana Bramy Młyńskiej.

Historia: Murowane obwarowania Pasłęka (Preußisch Holland) wzniesiono w pierwszej połowie XIV wieku, w miejscu drewnianej palisady. W XVIII wieku z uwagi na rozwój broni palnej mury utraciły swoje znaczenie i zaczęto je rozbierać. Około 1830 roku całkowicie rozebrano Bramę Garncarską oraz górne partie Bramy Młyńskiej.

Ratusz miejski

ratusz, k. XIV-XVI, nr rej.: P/42 z 10.10.1956

Architektura: Styl gotycki (ostrołukowe okna, blendy) z późnorenesansowym szczytem z roku 1558. Zbudowany z cegły na planie prostokąta o wymiarach 18 x 11 m. Jest to budynek piętrowy z poddaszem doświetlonym okienkami i pokrytym dwuspadowym dachem z czerwonej dachówki. Podpiwniczenie posiada sklepienie kolebkowe. Od strony ulicy posiada podcień wsparty na trzech kolumnach ze sklepieniem gwiaździstym (XV wiek).

Ciekawe: W 1726 roku na środkowym filarze umieszczono żeliwną tablicę z napisem w jęz. łacińskim: „Miasto przez Batawów uciekinierów z Holandii – niegdyś przez nich zbudowane było i wzięło imię. Jeślibyś się rozejrzał po świecie stwierdzisz, że w Królestwach niewiele jest mu równych”. Na ratuszu znajdował się też zegar słoneczny oraz jeszcze jeden napis (tłumaczenie): „Życie upływa jak cień, podczas gdy wydaje się, że stoi”.  Były też dwa zrywające się do lotu orły, a w owalnej niszy umieszczono barwny herb Pasłęka.

Historia: Został wybudowany w 1380 roku. Wielokrotnie przebudowywany. W 1945 r. został zniszczony w 80%, a odbudowany w 1961 r.

 Kościół św. Jerzego

kościół ewangelicki cmentarny p.w. św. Jerzego, ul. Bohaterów Westerplatte, szach., k. XVI, nr rej.: A-174 z 10.10.1956

Architektura:

Wyposażenie:

Historia

Kościół św. Józefa

kościół p.w. Narodzenia NMP (św. Józefa), ul. Steffena, 1885, nr rej.: 230/92 z 1.10.1992

Architektura:

Wyposażenie:

Historia

Wieża ciśnień

wieża wodociągowa miejska, ul. Osińskiego, 1910, nr rej.: 347/94 z 21.03.1994

Architektura:

Wyposażenie:

Historia

Stare Miasto

miasto w obrębie murów obronnych, XIV-XVIII, nr rej.: P/39 z 10.10.1956

Architektura:

Wyposażenie:

Historia

Budynki ul. Chrobrego

dom, ul. Bolesława Chrobrego 1, XVIII, XIX, nr rej.: A-4541 z 12.02.2010 dom, ul. Bolesława Chrobrego 2, poł. XIX, nr rej.: 605/69 z 8.03.1968

Architektura:

Wyposażenie:

Historia

Budynki ul. Dąbrowskiego

dom, ul. Dąbrowskiego 2, k. XVIII, nr rej.: 602/69 z 8.03.1968 dom, ul. Dąbrowskiego 3, k. XVIII, nr rej.: 645/69 z 8.03.1968 dom, ul. Dąbrowskiego 4, k. XVIII, nr rej.: 603/69 z 8.03.1968 dom, ul. Dąbrowskiego 5, k. XVIII, nr rej.: 604/69 z 8.03.1968 dom, ul. Dąbrowskiego 6, k. XVIII, nr rej.: 605/69 z 8.03.1968

Architektura:

Wyposażenie:

Historia

Budynki ul. Osińskiego

dom, ul. Osińskiego 9, 1 poł. XIX, nr rej.: 607/69 z 2.03.1968 dom, ul. Osińskiego 10, 1 poł. XIX, nr rej.: 608/69 z 2.03.1968 dom, ul. Osińskiego 11, 1 poł. XIX, nr rej.: 609/69 z 2.03.1968 dom, ul. Osińskiego 12, 1 poł. XIX, nr rej.: 610/69 z 2.03.1968

Architektura:

Wyposażenie:

Historia

Budynek ul. Osińskiego 23

dom, ul. Osińskiego 23, nr rej.: 118/89 z 31.05.1989

Architektura:

Wyposażenie:

Historia

Domy ul. Steffena 2-2a

Dwa omy, ul. Steffena 2-2a, XVIII, nr rej.: 85/85 z 10.02.1986

Architektura:

Wyposażenie:

Historia

Magazyn z  ul. Firleja

magazyn z fragmentem muru obronnego, ul. Firleja 1, poł. XIX, nr rej.: 348/94 z 12.04.1994. Fot. z www.fotopolska.eu, autor:Łukaszto

Architektura:

Wyposażenie:

Historia

Cmentarz żydowski

cmentarz żydowski, ok. 1800, 2 poł. XIX, nr rej.: 137/90 z 10.01.1990

Architektura: Pasłęcki cmentarz żydowski jest jedną z niewielu zachowanych nekropolii wyznania mojżeszowego w tym regionie. Większość macew znajdujących się na cmentarzu reprezentuje typ klasycystyczny. W niektórych przypadkach przybierają one tradycyjny, półkolisty kształt. Nagrobki są orientowane w sposób charakterystyczny dla kultury żydowskiej – zostały umiejscowione w głowach grobów, od strony zachodniej. Lica macew prawie we wszystkich przypadkach zwrócone są w kierunku wschodnim. Macewy wykonane zostały z piaskowca, nieliczne – z marmuru. Te ostatnie uległy bardzo poważnej dewastacji. Uwagę zwraca bogata ornamentyka, mająca charakter symboliczny oraz ozdobny. Do ornamentów o charakterze zdobniczym można zaliczyć: stylizowane ramki, wić roślinną, wieniec, różę, pióro i elementy geometryczne; natomiast do motywów symbolicznych: uskrzydloną klepsydrę i złamane drzewo jako symbol śmierci oraz Gwiazdę Dawida, stanowiąca symbol przynależności narodowej. Można także odnaleźć fragmenty steli, zwieńczonych kamiennym drzewem jako bezpośrednim odniesieniem do symboliki śmierci.

Wyposażenie: Działka cmentarna ma kształt nieregularnego pięcioboku. Teren ten niegdyś miał rozmiary 100 x 50 m., jego dzisiejszy obszar jest znacznie mniejszy. Od południa i wschodu zachowało się oryginalne ogrodzenie (mur), od wschodu – stary fundament, nad którym rozpięto metalową siatkę, należącą do zabudowań gospodarczych. Od północy nie ma żadnego zabezpieczenia poza naturalną skarpą, wysoką na około dwa metry. Jest to obecnie jedyne dojście do cmentarza. Poniżej skarpy znajduje się spacerowa aleja lipowa. Ocalało jedynie trzydzieści nagrobków, wykonanych przeważnie z piaskowca, reszta to obudowy lastrykowe lub mogiły ziemne. Zachowały się także liczne słupki, podstawy i cokoły. Napisy na niektórych macewach są dziś w większości słabo czytelne. Są to inskrypcje zarówno w języku hebrajskim (awers), jak i niemieckim (rewers), zawierają także określenia czasu, zapisane według kalendarzy hebrajskiego i gregoriańskiego.

Historia: Grunt pod cmentarz zakupiono w 1817 roku. Była to działka przy dzisiejszej ul. Wojska Polskiego, kupiona od piekarza Zerloha za kwotę 30 talarów. W 1864 roku dokupiono dalszy kawałek ziemi od cukiernika Zachowskiego.  Najstarsze groby znajdują się w części północno-zachodniej; młodsze – w części południowej. Uwagę zwraca także typ grobów oraz rozmieszczenie rzędów. W części starszej występują mogiły ziemne, w części młodszej – mogiły z obudową lastrykową. Pod koniec XIX wieku teren cmentarza otoczono murem z cegły. Od strony południowej – obecnej ul. Wojska Polskiego – dawniej znajdowała się żelazna brama wejściowa. Z prawej strony bramy, w narożniku południowo-wschodnim zachował się budynek, prawdopodobnie wykorzystywany do celów cmentarnych, zapewne jako dom przedpogrzebowy. 

 

Na podstawie informacji serwisu Narodowego Instytutu Dziedzictawa (https://www.nid.pl/pl/Informacje_ogolne/Zabytki_w_Polsce/rejestr-zabytkow/zestawienia-zabytkow-nieruchomych)

Opracował Roman Cichocki

Roman Cichocki

Latest posts by Roman Cichocki (see all)