Historia herbu Pasłęka

wersja 25.I.2019 – dodano najstarsze herby opublikowane w książce „Der Kreis Preussisch Holland in Bildern” z Biblioteki Publicznej w Pasłęku

wersja  27.X.2017

Poniższy tekst przedstawia zmiany herbu miasta Pasłęk na tle przemian historycznych oraz przedstawia inne herby związane z ziemią pasłęcką.

Herb komtura zamku w Holland (dzisiaj: Pasłęk)
herb
Najstarszy znany herb miasta Holland (dzisiaj: Pasłęk)

Po lewej najstarszy znany herb miasta Holland: orzeł, wokół napis „Sigillum (BVR) Gensium DE Hollandia” oraz symbol korony.

Po prawej herb komtura zamku w Holland z roku 1475 (Filip von Angelach, 14 VII 1473 – 25 XII 1484):  wokół napis: „Sigillum comnendatoris de holland” (Herb komendanta holland).

 

Historia herbu PasłękaOkoło roku 1200 Pasłęk, jeśli był, to był wsią albo grodem. Prusowie przed tym rokiem prawdopodobnie nie stosowali herbów.

 

 

 

 

 

Państwo Zakonne 1226 – 1466

Obecne ziemie, na których leży Pasłęk przechodzą we władanie Państwa zakonu krzyżackiego założonego około 1226 roku (potocznie : państwo krzyżackie).

Flaga Państwa Krzyżackiego
Herb Państwa Krzyżackiego
Szeląg Ulryka von Jungingena (fot. www.wcn.pl )

 

 

 

 

 

 

 

W roku 1297 Meinhardt z Querfurtu, Mistrz Krajowy Zakonu Krzyżackiego nadaje prawa miejskie dla osady (grodu) Patzlok i nazywa to miasto Holland. „Najstarszym zachowanym odciskiem pieczętnym miasta Pasłęka jest egzemplarz przywieszony do dokumentów z 1439 i 1453 roku, o średnicy 38 mm. Na owej pieczęci przedstawiony został rycerz na koniu z tarczą i podniesionym mieczem, z pióropuszem na hełmie i z czaprakiem zwisającym na koniu, który skacze nad skałami.  Całość przedstawienia umieszczona została w ozdobnie zakratowanym polu pieczęcie, z lilią w każdej kracie.” 1 … „Wedle B. Hengla w 1465 roku miasto posługiwało się pieczęcią z napisem + sigillum civitas hollant+. … najstarsze pieczęcie pasłęckie przestały być używane przed 1465 rokiem …”

Prusy Zakonne  1466-1525

Flaga Prus Zakonnych

Od 1466, kiedy to państwo krzyżackie zostało podporządkowane Królestwu Polskiemu, nastąpiła zmiana nazwy na Państwo zakonu krzyżackiego w Prusach (potocznie: Prusy Krzyżackie lub Prusy Zakonne).

Na mocy postanowień II pokoju toruńskiego z 1466 r. Zakon zostaje zmuszony do przekazania Polsce terenu diecezji warmińskiej, Ziemi Lubawskiej, Sztumskiej i Malborskiej oraz Elbląga z przyległościami. Wszystkie te ziemie poza Ziemią Lubawską zostają wcielone w ramy nowo powstałego województwa malborskiego i następnie inkorporowane w skład Rzeczypospolitej jako autonomiczna prowincja o nazwie Prusy Królewskie. Reszta Prus Zakonnych jako lenno pozostaje przy nowej stolicy – Królewcu. Pasłęk należy do Prus Zakonnych.

Pod kątem administracyjnym mimo utraty części ziem obowiązywał nadal podział na komturie, utrzymał się on do 1525 roku kiedy to doszło do znacznych zmian w tej materii.

 

Herb Prus Książęcych

Prusy Książęce 1525-1618

Rok 1525 przynosi Prusom Zakonnym wyjątkowe zmiany. Władca Prus, ostatni Wielki mistrz Zakonu Albrechta von Hohenzollern, przechodzi na luteranizm stając się tym samym księciem. W wyniku tego dochodzi do sekularyzacji Prus Zakonnych które od tej pory stają się Prusami Książęcymi. W tym samym roku, 8 kwietnia Albrecht podpisuje ze swym wujem, królem Polski, Zygmuntem I Starym traktat krakowski i dwa dni później składa przed nim uroczysty hołd stając się wiernym lennikiem swego wuja. Tego samego dnia Albrecht odbiera również z rąk króla proporzec z herbem Prus Książęcych. Jeszcze w 1525 roku, Albrecht dokonuje reorganizacji administracyjnej Prus Książęcych na trzy rozległe powiaty : oberlandzki, natangijski i królewiecki (sambijski).

Powiat oberlandzki i jego starostwa : Miłakowo, Miłomłyn, Morąg, Pasłęk, Przezmark, Prabuty, Susz, Szymbark, Szczytno, Iława, Ostróda, Olsztynek, Dąbrowo, Działdowo, Nidzica i Kwidzyn

„…od 1563 roku znamy kolejny wzór pieczęci używanej prz miasto. Miała ona 30 mm średnicy, napis w otoku SIGILLVM . CIVITATIS . HOLLANDT. IN . BORVSSIA.”1  Różnice w stosunku do poprzedniego herbu: z lewego boku rycerza zwisła pochwa po wyciągniętym mieczu, w końskiej uprzęży dodano podogonie, zaznaczono czaprak, skalne podłoże pod końskimi kopytami przybrało wygląd  pięciu wzgórz (trzech większych i dwóch mniejszych).

Brandenburgia-Prusy 1618-1701

 

Herb rodowy Hohenzollernów wywodzących się ze Szwabii

W wyniku śmierci ostatniego przedstawiciela pruskiej linii Hohenzollernów, Albrechta Fryderyka, przedstawiciel brandenburskiej linii Hohenzollernów, elektor brandenburski Johann Sigismund von Brandenburg, zostaje następnym władcą Prus Książęcych i za zgodą króla Zygmunta III dokonuje unii personalnej Prus Książęcych z Brandenburgią. W 1657 roku Prusy Książęce na mocy traktów welawsko-bydgoskich odzyskują pełną niezależność od Polski za cenę wyrzeczenia się sojuszu ze Szwecją. Oficjalnymi stolicami Brandenburgii-Prus zostają Berlin i Królewiec, pozostający również stolicą Prus Książęcych.

 

 

Prusy Książęce w Królestwie Prus 1701-1773

Pełny herb Królestwa Prus

W 1701 roku przy aprobacie cesarza i innych dworów europejskich Fryderyk I Pruski koronuje się na Króla w Prusach czyniąc tym samym Brandenburgię-Prusy, Królestwem Prus. Następnym krokiem Fryderyka I było uczynienie Berlina centrum administracyjnym całego królestwa w tym i Prus Książęcych, zaznaczają jednakże, iż tylko król koronowany w Królewcu może być pełnoprawnym władcą Królestwa Prus. Prusy Książęce wraz ze stolicą w Królewcu stają się jedną z prowincji Królestwa Prus.

W 1722 roku dochodzi do likwidacji powiatów oberlandzkiego, natangijskiego i królewieckiego wprowadzając na ich miejsce dziewiętnaście nowych powiatów : pokarmiński (brandenburski), nidzicki, rastemborski (kętrzyński), sambijski, tapiewski, prabucki, iławski, kwidzyński, szymbarski, bartoszycki, morąski, świętomiejski, gąbiński, wystrucki, kłajpedzki, margrabowski (olecki), ragnicki, szeszcieński i tylżycki. Brak powiatu hollandzkiego (pasłęckiego).

Na panoramie miasta Holland z 1750 widnieje herb przedstawiający świętego Jerzego na koniu nad smokiem ale odwróconego w drugą stronę w stosunku do herbu Pasłęka z lat 1820-1934 (poniżej).

 

Zjednoczenie ziem pruskich i ich podział na Prusy Zachodnie i Wschodnie 1773-1824

W 1772 roku w wyniku aneksji ziem Rzeczypospolitej, ziemie pruskie zostają ponownie połączone by pod koniec roku zostać ponownie podzielonymi. W wyniku reorganizacji administracyjnej dawne ziemie pruskie zostają rozdarte pomiędzy dwie nowe prowincje, Prusy Wschodnie i Zachodnie. Prusy Wschodnie będące bezpośrednim spadkobiercą Prus Książęcych wzbogacają się o staropruską ziemię warmińską tracąc jednakże funkcjonujące pod Królewcem do 317 lat Prabuty, Iławę, Susz, Kwidzyn i Kisielice, które to zostają przydzielone do sztucznego tworu jakim są Prusy Zachodnie.

Prusy Wschodnie 1773-1824

Godło Prus Wschodnich

Mimo zlikwidowania Prus Książęcych w 1773 roku, znakomita większość utworzonych w 1722 roku powiatów pozostała bez zmian, jedynym wyjątkiem od reguły był powiat morąski zreorganizowany w 1772 roku. Kompletnie nowymi powiatami były natomiast powiaty lidzbarski i braniewski utworzone po przyłączeniu Warmii. Wszystkie jedenaście powiatów zostało podzielone pomiędzy dwa departamenty : królewiecki i gąbiński. Pasłęk (Preussisch Holland) należał do powiatu morąskiego.

W roku 1819 doszło do kolejnej reorganizacji powiatów w Prusach Wschodnich zwiększając ich ilość do trzydziestu trzech, dotychczasowy podział na departamenty królewiecki i gąbiński nie uległ jednakże zmianie. Powstał powiat pasłęcki (kreisstadt preussisch holland) w departamencie królewieckim.

„Na losy pasłęckiego herbu istotny wpływ wywarło upowszechnienie w początkach XVIII stulecia legendy związanej z wydarzeniami, do jakich doszło w Pasłęku podczas ostatniej wojny polsko-krzyżackiej w lutym 1520 roku. Wówczas to odziały polskie, głównie gdańskie i elbląskie, przez dłuższy czas bezskutecznie szturmowały obwarowania miasta, a jedno z większych niepowodzeń szturmujących tłumaczyć zaczęli cudownym pojawieniem się na murach postaci św. Jerzego, któremu poświęcony kościół – położony na przedmieściu – niewiele wcześniej sami zniszczyli.”1

 

„Od 1820 roku rada miasta posługiwała się pieczęcią nie tylko z wyobrażeniem św. Jerzego i smoka, ale nadto w stosunku do dotychczasowych przedstawień z przyjęciem odmiennego kierunku zwrotu obu figur. Prawidłłowym heraldycznym zwrotem jest bowiem kierunek w prawo, tzn. w prawo dla osoby stojącej poza tarczą, zaś w lewo dla osoby patrzącej na tarczę. …

W sztukach plastycznych św. Jerzy jest bowiem częściej oddawany jako jeździec pędzący w prawą dla widza stronę, a więc odwrotnie niż to wynika z reguł heraldycznych.”1

Herb powiatu pasłęckiego
Herb Prus Wschodnich
Herb Pasłęka ze św. Jerzym 1820-1934. Odcisk pieczęci używanej do 1934 roku.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Flaga Królestwa Prus

Prowincja Prusy 1824–1878

W kwietniu 1824 roku dochodzi do zawiązania między Prusami Wschodnimi a Zachodnimi unii personalnej, przekształconej w 1829 roku w unię realną, unifikującą obie prowincje w jedną prowincję Pruską ze stolicą w Królewcu.

 

 

Prusy Wschodnie 1879-1905

Herb Pasłęka na medalu z roku 1895

Podział administracyjny Prus Wschodnich w latach 1879-1905 opierał się wciąż na dwóch departamentach, królewieckim i gąbińskim, dokonano jednakże kolejnej reorganizacji powiatów czego efektem był wzrost ogólnej liczby powiatów do trzydziestu sześciu.

Po lewej herb na medalu z roku 1895 przedstawiający świętego Jerzego zabijający smoka i odwrócony, nietypowo, w prawą stronę.

 

 

 

” …w 1885 roku  … rycerz w stalowej, a więc błękitnej zbroi, z mieczem nad głową, na białym koniu o czerwonej uprzęży, z bogato rozbudowanym podogoniem, z czerwonym pióropuszem u hełmu i na końskiej głowie, miał przeskakiwać ponad zielonym trójwzgórzem.1

„Po raz kolejny zmianę w wyglądzie miejskiego herbu przyniosły obchody 600-lecia miasta w 1897 roku…. Przywrócony został pierwotny kierunek zwrotu jeźdźca, skaczącego jednak nie przez pięciowzgórze jak w przypadku pieczęci najstarszych, lecz przez trójwzgórze.”

„… Hildebrandt w marcu 1897 wykonał w dwu kopiach barwny rysunek miejskiego herbu … dokonał w zasadzie tylko jednego uzupełnienia o dodanie czerwonego czapraka.”1 „W oparciu o en sam projekt sporządzono nadto kamienną tablicę z wyobrażeniem herbu”(przyp. autora: dziś herb ten umieszczony jest nad bramą przy Placu 1000 lecia)

 

Jeden z nieoficjalnych herbów  Pasłęka przełomu XIX/XX w.

 

„Niezmiernie ciekawie przedstawiały się również „nieoficjalne” dzieje pasłęckiego herbu przełomu XIX/XX wieku. …Najważniejszym elementem owego przedstawienia  było jednoznaczne zidentyfikowanie jeźdźca z rycerzem Zakonu Krzyżackiego, czego dokonano  okrywając jego sylwetkę białym, długim płaszczem, zachodzącym aż na koński zad. Rycerz otrzymał jednoznaczne średniowieczne uzbrojenie, pod koniem uwidoczniono zaś – tak jak w pierwotnych przedstawieniach – pięciowzgórze. Jednocześnie samej tarczy herbowej przydano popularną wówczas tzw. coronę uralis, czyli ozdobę czoła tarczy w kształcie trzypałkowej korony wykonanej z ceglanych elementów.”

 

 

Prusy Wschodnie 1905-1918

W 1905 roku dochodzi do reformy wschodniopruskich rejencji i wydzielenia trzeciej – olsztyńskiej. Pasłęk pozostaje w rejencji królewieckiej.

Prusy Wschodnie 1918-1939

Postanowienia Traktatu Wersalskiego, który wraz z późniejszym plebiscytem utrwalił nową granicę Prus Wschodnich, okazały się pod kątem zarówno historycznym, jak i regionalnym ciekawym zbiegiem okoliczności. W wyniku ratyfikowania w styczniu 1920 roku ustaleń podpisanych przez Niemcy 28 czerwca 1919 roku, granice Prus Wschodnich z pewnymi wyjątkami zostały zamknięte w historycznych granicach starych Prus.

Po ustabilizowaniu sytuacji na terenie Prus Wschodnich, w 1920 roku dochodzi do reorganizacji administracyjnej i tym samym Prusy Wschodnie zostają podzielone na cztery rejencje : kwidzyńską (do 1922 r.), olsztyńską, gąbińską i królewiecką. Stolicą prowincji pozostaje Królewiec. Pasłęk pozostał powiatem w rejencji królewieckiej.

W latach 1897-1935 używano pieczęci z wizerunkiem św. Jerzego i tej z uchwały 1897 r. „… projekt nie spełnił oczekiwań, zwracano uwagę na nienaturalny sposób trzymania miecza przez jeźdźca, na mało historyczne podkreślenie pióropusza tak na hełmie jak i na głowie konia itd. Sytuacja taka trwałą aż do 1935, kiedy to pojawiła się nowa niemiecka ustawa, w myśl  której wszystkie samorządy korzystające z herbów musiały uzyskać naukowe potwierdzenie poprawności używanego znaku. … Przyjęty wzór powracał do najstarszych przedstawień, nie było rzecz jasna już mowy o św. Jerzym i smoku, rycerza i konia pozbawiono w prowadzonych w 1897 roku ozdób z piór, sylwetki uzyskały naturalną postawę.”1

Herb Prus Wschodnich 1918-1933
Herb Prus 1933-1945

 

Flaga Prus Wschodnich (czarno-biała)

 

 

 

 

 

 

 

Pasłęk po roku 1945

„Z powodu różnic w przedstawianiu miejskiego herbu władze Pasłęka w końcu lat sześćdziesiątych uznały za konieczne  odwoływanie się do jednego tylko wzoru, za swoistą matrycę obierając tablicę herbową, do 1945 roku wmurowaną w ścianę  jednego z budynków w sąsiedztwie ratusza.”1 przyp. autora: tablicę tę w roku 1969 uroczyście wmurowano nad bramą murów miejskich przy placu Tysiąclecia).

„W 1994 roku doczekał się publikacji kolejny herbarz polskich miast, w którym wizerunek pasłęckiego herbu zaprezentowany został jako swego rodzaju kompromis przedstawień z lat sześćdziesiątych. Rycerz skaczący na konno ponad trójwzgórzem … odziany został w błękitny pancerz…”1

„W początkach 1992 roku władze Pasłęka zdecydowały się zasięgnąć opinii Zarządu Głównego Polskiego Towwarzystwa Heraldycznego w sprawie poprawności wyglądu miejskiego herbu… Generalnie zalecono powrót do przedstawienia z 1967 roku, publikowanego w opracowaniu Miasta polskie w tysiącleciu. Poddano pod rozwagę władz możliwość jednoczesnego wprowadzenia flagi miejskiej … Uchwałą z 18 IX 1992 roku Rada Miasta i Gminy Pasłęk przyjęty został zarówno obowiązujący obecnie wizerunek  jak i flagi.”1

Uwaga.

Jak widać z powyższego tekstu, Herbarz miast polskich” z 1994 przedstawił herb Pasłęka niezgodny z wizerunkiem określonym w uchwale Rady Miasta Pasłęka z 1992 roku. Również wikipedia (serwis internetowy) pokazuje herb, którego kolorystyka nie jest dokładnie zgodna z tą uchwałą. Wynika to zapewne  z faktu, że uchwała nie precyzuje kolorystyki herbu zgodnie ze współczesnymi oczekiwaniami (nie podano kodów kolorów niezbędnych do jednolitej publikacji herbu w internecie, na ekranach monitorów i przeznaczonych do druku). Na podstawie wspomnianej uchwały dokonałem próby jednoznacznego określenia kolorystyki herbu (link poniżej).

A jak wygląda herb Pasłęka obecnie (zgodnie z uchwałą  nr XXIII/117/92 Rady Miasta i Gminy Pasłęk z dnia 18 września 1992 r.) można zobaczyć i przeczytać na stronie  http://paslek.re-rum.pl/herb-pasleka/

Herb diecezji elbląskiej 1992-2015
Herb diecezji elbląskiej od 2015 roku
Herb województwa warmińsko-mazurskiego od 2002 roku
Współczesny herb Pasłęka z 1992 roku

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Wygląd herbu zmieniał się na przestrzeni wieków. Jedyną cechą wspólną jest jego niestałość. Najwidoczniej, tak jak i dzisiaj, herby różnią się między sobą szczegółami. Dawniej trudno było zachować  zgodność kolorystyczną, proporcje, nie mówiąc już o detalach.

 

Materiały zebrał: Roman Cichocki

 

Tekst powstał na podstawie zasobów polskiej i niemieckiej wiki a także poniższych stron :

http://wiki-de.genealogy.net/Hauptseite
http://www.tilsit-ragnit.de/ostpreussen/os_landkreise.html
http://www.ostpreussen.net/
http://pruskihoryzont.blogspot.com

Wszystkie mapy i grafiki należą do ich prawowitych twórców i właścicieli

Cytaty pochodzą z książki „Pasłęk z dziejów miasta i okolic 1297-1997” (rozdział VIII Sfragistyka i heraldyka pasłęcka, autorzy: Beata Możejko-Chimiak, Błażej Śliwiński), którą można wypożyczyć w Bibliotece Miejskiej w Pasłęku.

Proszę o uwagi, zdjęcia i informacje na temat pasłęckiego herbu, które zostaną uwzględnione w kolejnej wersji tego materiału.

Roman Cichocki

Ostatnie wpisy autora: Roman Cichocki (zobacz wszystkie)